Harput'tan Mezre'ye büyük göç: Bir şehir nasıl yer değiştirdi?
Tarih sahnesinde şehirlerin yıkılıp yeniden kurulduğuna çokça rastlanır ancak koca bir şehrin, tüm idari yapısı ve halkıyla birlikte bir tepeden ovaya taşınması nadir görülen bir olaydır. İşte Elazığ'ın, yani eski adıyla Mezre'nin, Harput'un gölgesinden çıkıp bugünkü modern kimliğine kavuştuğu o devasa taşınma hikâyesi.
Haberin Özeti
- • 1834 yılında Harput’tan bugünkü Elazığ’ın çekirdeği olan Mezre’ye, tüm idari yapısı ve halkıyla birlikte büyük bir şehir göçü yaşandı.
- • Dönemin valisi Reşit Mehmet Paşa, kışın ulaşımı zor Harput yerine, genişleme imkanı sunan Mezre düzlüğünü tercih ederek göçü başlattı.
- • Mezre, boş arazi üzerine sıfırdan, birbirini dik kesen ızgara planıyla inşa edildi; Vali İzzet Paşa döneminde şehre geniş caddeler kazandırıldı.
- • Eski Harputlular yeni Mezre’de geniş evlere kavuşurken, Mamuratülaziz adını alan şehir kısa sürede bölgenin parlayan ticaret merkezi oldu.
- • Bu tarihi taşınma süreci, dönemin resmi yazışmaları, Fırat Üniversitesi tezleri ve Kültür Bakanlığı yayınlarında detaylarıyla belgelenmiştir.
ELAZIĞ (Haber Merkezi) – Elazığ’ın hikâyesi, binlerce yıllık geçmişi olan sarp bir kayalığın, Harput’un hikâyesidir aslında. Ancak 1834 yılı, bu kadim şehir için bir dönüm noktası oldu. Dönemin valisi Reşit Mehmet Paşa’nın, kışın ulaşımı zor, genişlemesi ise imkânsız olan Harput yerine, aşağıdaki düzlüğü yani "Mezre"yi tercih etmesiyle Türkiye’nin en planlı yerleşim hamlelerinden biri başladı.
Bu taşınma, sadece bir adres değişikliği değildi. Harput’un dar sokaklarından Mezre’nin geniş caddelerine iniş, aynı zamanda modernleşme sancılarını da beraberinde getirdi. Halkın bir kısmı asırlık evlerini bırakmak istemese de, vilayet merkezinin aşağıya taşınması ve yeni binaların yükselmesiyle birlikte Mezre, kısa sürede Mamuratülaziz adıyla bölgenin parlayan yıldızı haline geldi.
Bir Planın İçinde Yaşamak: Mezre’nin Geometrisi
Elazığ’ı bugün diğer Doğu şehirlerinden ayıran en belirgin özellik, sokaklarının birbirini dik kesen ızgara planıdır. Bu plan, taşınma sürecinde Mezre’nin boş bir arazi üzerine "sıfırdan" inşa edilmesinin bir sonucudur. Vali İzzet Paşa döneminde hız kazanan bu yapılaşma, şehre o dönem için oldukça geniş sayılan caddeler kazandırdı.
Harput’taki evlerini bırakıp Mezre’de yeni bir düzen kuran ailelerin torunları, o günleri "Harput’tan aşağıya toz toprak içinde indik ama geniş geniş evlere kavuştuk" diye anlatıyor. 88 yaşındaki Harput doğumlu Hacı Tahir Efendi, "Rahmetli babam anlatırdı, aşağısı bağ bahçeydi. Yukarıdan baktığımızda Mezre’nin o ilk hükümet konağı parıl parıl parlardı" diyerek o devasa değişimin sokağa yansıyan izlerini hatırlıyor.
Tarihin Tanıklığı: Belgeler Ne Diyor?
Bu devasa yer değiştirme süreci, dönemin resmi yazışmalarında ve akademik çalışmalarda tüm detaylarıyla yer alıyor. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü tarafından yayımlanan "19. Yüzyılda Mamuratülaziz’in Sosyo-Ekonomik Yapısı" başlıklı tezde, taşınmanın askeri ve idari gerekçeleri rakamlarla ortaya koyuluyor.
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Elazığ Tanıtım Kitapçığı'nda yer alan "Şehrin Doğuşu" bölümünde de, Mezre’ye inişin bölgedeki ticaret yollarını nasıl canlandırdığı vurgulanıyor. Yerel tarihçiler, Mezre’nin kısa sürede bölge ticaretinin merkezi olmasını, Harput’un biriktirdiği kültürel sermayenin ovadaki geniş hareket alanıyla birleşmesine bağlıyor.
Bakmadan Geçme
